बद्धकोष्ठता (Constipation – सर्व वयोगट)
मसुदा – डॉ. कुलकर्णी यांची पडताळणी प्रलंबित (Draft – physician review pending)
एकच महत्त्वाचा संदेश · Take-home messageबद्धकोष्ठता बहुतेक वेळा आहार, पाणी, हालचाल आणि शौचाच्या वेळेने सुधारते – पण शौचातून रक्त, वजन घट किंवा तीव्र पोटदुखी असेल तर डॉक्टरांना लगेच दाखवा.
🚨 ताबडतोब 112 / 108 – वाट पाहू नका
- तीव्र पोटदुखी + पोट फुगणे + उलट्या; वायू/शौच अजिबात सुटत नाही.
- काळे डांबरासारखे किंवा रक्ताचे शौच आणि चक्कर.
१. बद्धकोष्ठता म्हणजे काय? (What is constipation?)
शौचास आठवड्यात ३ पेक्षा कमी वेळा होणे, किंवा खूप जोर लावावा लागणे, कडक/गाठीचे शौच, पोट पूर्ण साफ न झाल्याची भावना – हे सर्व बद्धकोष्ठता (Constipation) आहे. फक्त "रोज होतच नाही" एवढेच मोजमाप नाही; त्रास हेही तितकेच महत्त्वाचे.
डॉक्टर "Rome IV" निकष वापरतात: खालीलपैकी २ किंवा अधिक लक्षणे किमान ३ महिने (आणि ६ महिन्यांपासून सुरू): २५ % शौचांमध्ये जोर, कडक/गाठीचे शौच, अपूर्ण साफ होण्याची भावना, गुदद्वारात अडथळ्याची भावना, हाताने मदत करावी लागणे, आठवड्यात ३ पेक्षा कमी शौच.
२. शौचाचे स्वरूप ओळखा
| Bristol प्रकार | स्वरूप | अर्थ |
|---|---|---|
| १–२ | कडक, गोळ्यांसारखे / खडबडीत गाठीचे | बद्धकोष्ठता |
| ३–४ | सॉसेजसारखे, गुळगुळीत, मऊ | आदर्श |
| ५–७ | मऊ तुकडे ते पाण्यासारखे | सैल / जुलाब |
३. का होते? (Causes)
- आहार आणि सवयी: कमी तंतू (fibre), कमी पाणी, कमी हालचाल, शौचाची इच्छा दाबणे.
- औषधे: वेदनाशामक अफू-प्रकारची (opioids), लोह (iron), कॅल्शियम, काही अँटासिड, काही हृदय/BP औषधे (verapamil), नैराश्याची औषधे, अ‍ॅलर्जीची काही औषधे.
- आजार: थायरॉईड कमी (hypothyroidism), मधुमेह, रक्तात कॅल्शियम जास्त, पार्किन्सन, मणक्याचे विकार, गरोदरपणा.
- कार्यात्मक: IBS (बद्धकोष्ठता-प्रधान), गुदद्वाराचे स्नायू नीट शिथिल न होणे (pelvic floor dyssynergia).
- क्वचित गंभीर: आतड्याचा अडथळा किंवा कर्करोग – म्हणून खालील लाल झेंडे पाहा.
⚠ ही लक्षणे असतील तर डॉक्टरांना लवकर दाखवा
- शौचातून रक्त, किंवा काळे डांबरासारखे शौच.
- वजन आपोआप कमी होणे, रक्तक्षय, भूक कमी.
- नवीन सुरू झालेली बद्धकोष्ठता वयाच्या ५० नंतर; घरात आतड्याच्या कर्करोगाचा इतिहास.
- पेन्सिलसारखे अरुंद शौच; सतत पोटदुखी; रात्री जाग आणणारी लक्षणे.
- आणीबाणी (112/108): तीव्र पोटदुखी, पोट फुगणे + उलट्या, वायू/शौच अजिबात न सुटणे.
४. स्वतः काय करायचे? (Self-care)
- तंतू (Fibre): रोज सुमारे २५–३० ग्रॅम – भाज्या, फळे, कडधान्ये, पूर्ण धान्य, ओट्स; वाढ हळूहळू करा (पोट फुगू नये म्हणून).
- पाणी: दिवसभर भरपूर, साधारण १.५–२ लिटर. हृदय अपयश किंवा मूत्रपिंड विकार असेल तर डॉक्टरांनी ठरवलेली मर्यादा पाळा.
- हालचाल: रोज ३० मिनिटे चालणे.
- वेळ ठरवा: सकाळी नाश्त्यानंतर १०–१५ मिनिटे शौचास बसा (आतड्याची हालचाल तेव्हा जास्त असते). घाई करू नका; इच्छा झाली की दाबू नका.
- बसण्याची पद्धत: पायाखाली लहान स्टूल ठेवून गुडघे नितंबापेक्षा वर, थोडे पुढे वाकणे (squat-सारखी स्थिती).
५. रेचक (Laxatives) – योग्य क्रम
| प्रकार | उदा. | नोंद |
|---|---|---|
| तंतू-पूरक (Bulk) | इसबगोल (psyllium/ispaghula) | भरपूर पाण्यासोबत; पाणी कमी असेल तर बद्धकोष्ठता वाढू शकते |
| पाणी खेचणारी (Osmotic) | लॅक्टुलोज, PEG (polyethylene glycol) | सुरक्षित, दीर्घकाळ चालू शकते; लॅक्टुलोजने पोट फुगू शकते |
| उत्तेजक (Stimulant) | बिसाकोडिल, सेन्ना | थोड्या काळासाठी/गरजेनुसार; सतत वापर डॉक्टरांच्या सल्ल्याने |
| डॉक्टरांनी लिहून द्यायची | prucalopride, linaclotide इ. | सामान्य उपायांनी न थांबल्यास |
कधी डॉक्टरांना भेटायचे?
- ३ आठवडे उपाय करूनही फरक नाही.
- वरचे लाल झेंडे; मुलांमध्ये किंवा गरोदरपणात बद्धकोष्ठता.
- स्वतःहून रेचक रोज वर्षानुवर्षे घ्यावे लागते.
काळजीवाहकासाठी संदेशशौचाची नोंद ठेवा (वारंवारता + Bristol प्रकार); ३ दिवस शौच नाही आणि पोट फुगणे/उलट्या/तीव्र वेदना असतील तर डॉक्टर किंवा 112.
- लहान मुले: वेदनादायक शौचाच्या भीतीने ते दाबतात; वेळापत्रक, तंतू, पाणी आणि डॉक्टरांचा सल्ला; मुलांना रेचक स्वतः देऊ नका.
- गरोदर स्त्री: तंतू, पाणी, चालणे; रेचक डॉक्टरांना विचारून.
- रुग्ण नवीन औषध (लोह, कॅल्शियम, वेदनाशामक) घेत असेल तर त्यामुळे असू शकते – डॉक्टरांना सांगा.
- रोजचा बदल बघा: वेदना, वजन घट, रक्त. असे दिसले तर वाट पाहू नका.
Clinician summaryExclude alarm features and secondary causes, review drugs, treat stepwise (fibre/fluids → osmotic → stimulant → secretagogue/prokinetic), consider anorectal testing/biofeedback for refractory cases.
Assessment
- Rome IV for functional constipation; Bristol chart and 2-week bowel diary.
- Alarm: rectal bleeding, iron-deficiency anaemia, weight loss, family history CRC/IBD, new onset >50 y, palpable mass, change in calibre → colonoscopy/imaging per local guideline.
- Labs if indicated: CBC, TSH, calcium, glucose, creatinine, K⁺, coeliac serology.
- DRE for impaction, tone, rectocele, dyssynergia; abdominal film only if obstruction suspected.
Treatment
- Stop/modify constipating drugs (opioids, anticholinergics, calcium channel blockers, iron).
- First line: lifestyle + PEG 3350 or lactulose; add bisacodyl/senna; psyllium if adequate fluids.
- Refractory: prucalopride, linaclotide/lubiprostone (IBS-C/CIC), pelvic-floor biofeedback; surgical referral rare.
- Stimulant laxatives are safe for short courses; long-term use is acceptable when needed and effective.
स्रोत (Sources): ACG Clinical Guideline: Management of Chronic Idiopathic Constipation (2023); AGA/ACG guidance on chronic constipation; Rome IV (2016); NICE CKS Constipation; WGO guideline. मात्रा व उत्पादने लेबलनुसार. आकडे व शिफारशी मूळ स्रोतांशी ओळ-ओळ जुळवून पडताळणी बाकी.
तपासले: प्रलंबित – डॉ. कुलकर्णी · आवृत्ती: नोव्हेंबर 2026 (मसुदा)
तपासले: प्रलंबित – डॉ. कुलकर्णी · आवृत्ती: नोव्हेंबर 2026 (मसुदा)