पक्षाघात (Stroke)

मेंदूच्या एखाद्या भागाला रक्तपुरवठा थांबला (रक्ताची गुठळी – Ischaemic stroke, सुमारे ८० %) किंवा रक्तवाहिनी फुटली (Haemorrhagic stroke) की मेंदूच्या पेशी मरू लागतात. प्रत्येक मिनिट महत्त्वाचा आहे – लवकर उपचार झाले तर अपंगत्व खूप कमी होते.

1. 112 / 108 ला फोन करा. स्वतः गाडी चालवत जाण्यापेक्षा रुग्णवाहिका चांगली; ती रुग्णालयाला आधी कळवते.
2. लक्षणे सुरू झाल्याची वेळ लिहा.
3. रुग्णाला एका कुशीवर, डोके थोडे उंच ठेवा; घट्ट कपडे सैल करा.
4. काहीही खाऊ-पिऊ देऊ नका (गिळण्यात अडचण असू शकते; जेवण-पाणी फुफ्फुसात जाऊ शकते).
5. स्वतःहून अ‍ॅस्पिरिन किंवा कोणतीही गोळी देऊ नका – रक्तस्राव असेल तर ती हानिकारक ठरते; आधी CT/MRI आवश्यक.
6. रुग्णाची औषधांची यादी आणि जुने कागद सोबत घ्या.

काही रुग्णांना ठराविक वेळेत गुठळी विरघळवणारे औषध (thrombolysis) किंवा गुठळी काढण्याची प्रक्रिया (thrombectomy) देता येते – म्हणून वेळ महत्त्वाची.

• उच्च रक्तदाब नियंत्रणात ठेवा – उच्च रक्तदाब पान.
• मधुमेह आणि कोलेस्टेरॉल नियंत्रण; डॉक्टरांनी दिलेली statin आणि रक्त पातळ करणारी औषधे नियमित घ्या.
• नाडी अनियमित (Atrial fibrillation) असेल तर तपासणी करा; योग्य औषधाने धोका मोठ्या प्रमाणात कमी होतो.
• तंबाखू बंद; दारू मर्यादित; रोज चालणे; मीठ कमी.

• फिजिओथेरपी, बोलण्याचे (speech) आणि गिळण्याचे प्रशिक्षण शक्य तितक्या लवकर सुरू होते; सातत्य महत्त्वाचे.
• सुधारणा पहिल्या ३–६ महिन्यांत जास्त होते, पण नंतरही चालू राहू शकते.
• नैराश्य, झोप, स्मरणशक्ती बदल आणि झटके यावर लक्ष ठेवा; डॉक्टरांना सांगा.

गिळणे आणि जेवण (Swallowing)

• गिळण्याची चाचणी झाल्याशिवाय तोंडाने अन्न/पाणी देऊ नका; डॉक्टर/स्पीच थेरपिस्टने सांगितलेल्या घट्टपणाचे अन्न द्या.
• रुग्णाला सरळ (९०°) बसवा; जेवणानंतर ३० मिनिटे सरळ ठेवा; लहान घास, हळू.
• खोकला, ठसका, आवाज ओला/गुरगुरल्यासारखा झाला तर थांबा आणि डॉक्टरांना सांगा.
• तोंडाची स्वच्छता रोज – न्यूमोनिया टाळण्यास मदत.

अंथरुणातील काळजी (Bedsore prevention)

• दर २ तासांनी कूस बदला; कंबर, टाच, कुल्ला, खांदे तपासा – लाल, न उतरणारी जागा दिसली तर डॉक्टरांना दाखवा.
• चादर कोरडी आणि सुरकुत्याविरहित; त्वचा ओली राहू देऊ नका.
• अशक्त बाजूचा हात ओढून उचलू नका (खांदा दुखावतो); हात उशीवर आधार द्या.

पडणे आणि हालचाल

• घरात घसरणारे गालिचे काढा; बाथरूममध्ये आधार-दांडा, घसरणार नाही अशी चटई, रात्री प्रकाश.
• फिजिओथेरपिस्टने शिकवलेले व्यायाम रोज करवून घ्या; उभे करताना सोबत रहा.

संवाद (Aphasia असल्यास)

• हळू, लहान वाक्ये; एका वेळी एकच प्रश्न; हो/नाही प्रश्न; चित्र किंवा हातवारे वापरा.
• रुग्णाला अडचणी बोलण्याची घाई करू नका; ते लहान मुलासारखे वागवू नका.

स्वतःची काळजी (Caregiver stress)

थकवा आणि चिडचिड होणे सामान्य आहे. ब्रेक घ्या, कुटुंबात जबाबदारी वाटा, आणि निराशा सतत राहिली तर डॉक्टरांशी बोला.

Acute (hospital)

• Door-to-CT target ≤25 min, door-to-needle ≤60 min (aim ≤45).
• IV thrombolysis (alteplase or tenecteplase) within 4.5 h of onset if no contraindication; BP <185/110 before, <180/105 for 24 h after.
• Thrombectomy for large-vessel occlusion – up to 6 h, and up to 24 h with imaging selection.
• Nil by mouth until swallow screen; avoid hypoglycaemia/hyperglycaemia; treat fever; DVT prophylaxis (intermittent pneumatic compression).
• Haemorrhagic: BP lowering (target ~140 systolic, avoid <130), reverse anticoagulation, neurosurgical opinion.

Secondary prevention

• Minor stroke/high-risk TIA: short-course DAPT (aspirin + clopidogrel, 21 days) started early then single antiplatelet; otherwise single antiplatelet.
• High-intensity statin (LDL target <70 mg/dL, lower per local guidance).
• AF: DOAC; timing of start by infarct size (e.g. 1-3-6-12 day approach or per local protocol).
• BP: begin lowering once stable (day 3–7+), long-term target <130/80.
• Carotid stenosis 70–99 % symptomatic: endarterectomy within ~2 weeks where feasible.
• Diabetes, smoking, sleep apnoea, obesity management.

Home-based follow-up

• Document mRS and Barthel at discharge and each visit; screen for depression (PHQ-2), cognition, falls, pressure injury, spasticity and post-stroke seizure.
• Tools: elderly doctor tool (Barthel, TUG, Braden), hypertension, diabetes guide.