मधुमेह (Diabetes mellitus)
मसुदा – डॉ. कुलकर्णी यांची पडताळणी प्रलंबित (Draft – physician review pending)
एकच महत्त्वाचा संदेश · Take-home messageमधुमेह औषध, आहार, चालणे आणि नियमित तपासण्या – या चौघांनी नियंत्रित होतो; औषध स्वतः बंद करू नका, आणि साखर ७० पेक्षा कमी झाली तर लगेच १५ ग्रॅम साखर घ्या.
🚨 ताबडतोब 112 / 108 – वाट पाहू नका
- साखर कमी + बेशुद्धी/झटका/गिळता न येणे.
- सतत उलट्या + जलद श्वास + तंद्री + तोंडाला फळासारखा वास.
- साखर ३०० पेक्षा जास्त + गोंधळ/डिहायड्रेशन; छातीत दुखणे; पक्षाघाताची लक्षणे.
१. मधुमेह म्हणजे काय? (What is diabetes?)
मधुमेह (Diabetes mellitus) म्हणजे रक्तातील साखर (glucose) सतत जास्त राहणे, कारण शरीरात इन्सुलिन कमी पडते किंवा नीट काम करत नाही. बहुतेक प्रौढांना टाइप २ असतो; तो जीवनशैली आणि औषधांनी नियंत्रित करता येतो.
| तपासणी | मधुमेह | प्री-डायबेटिस (धोक्याची पातळी) |
|---|---|---|
| उपाशी साखर (Fasting) | १२६ mg/dL किंवा जास्त | १००–१२५ |
| जेवणानंतर २ तास (OGTT) | २०० किंवा जास्त | १४०–१९९ |
| HbA1c (३ महिन्यांची सरासरी) | ६.५ % किंवा जास्त | ५.७–६.४ % |
२. लक्ष्य (Targets) – तुमचे डॉक्टर ठरवतात
- बहुतेक प्रौढांसाठी HbA1c साधारण ७ % पेक्षा कमी; उपाशी साखर सुमारे ८०–१३०; जेवणानंतर २ तासांनी १८० पेक्षा कमी.
- वृद्ध, अशक्त किंवा वारंवार साखर कमी होणाऱ्यांसाठी लक्ष्य सैल (उदा. ८ % पर्यंत) असू शकते – कारण साखर कमी होणे धोकादायक असते.
३. साखर कमी होणे (Hypoglycaemia) – सर्वात तातडीचे
साखर ७० mg/dL पेक्षा कमी
लक्षणे: घाम, हात थरथरणे, भूक, धडधड, चक्कर, गोंधळ, चिडचिड.
- १५ ग्रॅम साखर लगेच: ३–४ ग्लुकोज गोळ्या, किंवा ३ चमचे साखर पाण्यात, किंवा अर्धा कप फळाचा रस/कोल्ड्रिंक.
- १५ मिनिटांनी पुन्हा मोजा. अजूनही ७० च्या खाली असेल तर पुन्हा १५ ग्रॅम.
- सुधारल्यावर बिस्कीट/पोळीसारखे हलके खा.
- रुग्ण बेशुद्ध/गोंधळलेला असेल, गिळू शकत नसेल किंवा झटका आला तर तोंडात काहीही घालू नका, कुशीवर ठेवा आणि 112/108.
४. जास्त साखर आणि आजारपणाचे दिवस (Sick-day rules)
- ताप, उलट्या, जुलाब असताना साखर दर ४ तासांनी तपासा; द्रव भरपूर घ्या.
- इन्सुलिन बंद करू नका (डोस डॉक्टरांना विचारा). जेवण होत नसेल तर डॉक्टरांना फोन.
- उलट्या/जुलाब/डिहायड्रेशन असताना metformin, SGLT2-प्रकारची औषधे, BP चे काही औषध, पाणी-गोळ्या (diuretics) तात्पुरती थांबवावी लागू शकतात – डॉक्टरांना विचारून.
🚨 112/108 – साखर खूप जास्त आणि...
- सतत उलट्या, पोटदुखी, जलद श्वास, तंद्री, तोंडाचा फळासारखा वास (DKA/ketoacidosis).
- साखर ३०० पेक्षा जास्त आणि गोंधळ/तीव्र तहान/डिहायड्रेशन.
- छातीत दुखणे, पक्षाघाताची लक्षणे (पक्षाघात पान).
५. आहार आणि हालचाल
- ताटाची पद्धत (Plate method): अर्धे ताट पिष्टमय नसलेल्या भाज्या, पाव भाग प्रथिने (डाळ, अंडी, मासे, पनीर), पाव भाग पूर्ण धान्य/ज्वारी-बाजरी-नाचणी.
- साखर, गोड पेये, फळांचे रस, मैदा, तळलेले पदार्थ कमी. फळे अख्खी खा, रस नको.
- रोज १० मिनिटे जेवणानंतर चालणे; आठवड्यात १५० मिनिटे जलद चालणे आणि २ दिवस वजनाचे/ताकदीचे व्यायाम.
- वजन जास्त असल्यास ५–१० % घट साखर सुधारते. वैयक्तिक आहार आराखडा आहारतज्ज्ञांकडून (dietitian) घ्या.
६. पायांची काळजी (Foot care) – रोज
- रोज पाय आणि तळवे पाहा: भेगा, फोड, लाली, जखम, सूज (आरसा वापरा).
- कधीही अनवाणी चालू नका; मऊ, नीट बसणारे बूट; पायमोजे रोज बदला.
- कोमट पाण्याने धुवा, बोटांच्या बेचकीत कोरडे करा; भेगांवर मॉइश्चरायझर (बोटांमध्ये नाही).
- नखे सरळ कापा; कॉर्न/घट्टे स्वतः कापू नका; गरम पाण्याची पिशवी वापरू नका.
- कोणतीही जखम, काळपट रंग किंवा वास – त्याच दिवशी डॉक्टरांना दाखवा.
७. नियमित तपासण्या (Checks)
| काय | किती वेळा |
|---|---|
| HbA1c | ३ महिन्यांनी (स्थिर झाल्यावर ६ महिन्यांनी) |
| रक्तदाब | प्रत्येक भेटीत; लक्ष्य साधारण 130/80 – उच्च रक्तदाब पान |
| डोळ्यांची तपासणी (retina) | दरवर्षी |
| पायाची तपासणी | दरवर्षी (धोका असल्यास जास्त वेळा) |
| लघवीतील प्रथिने (urine ACR) आणि eGFR | दरवर्षी |
| कोलेस्टेरॉल (lipid profile) | दरवर्षी |
कधी डॉक्टरांना भेटायचे?
- सलग ३ उपाशी साखर लक्ष्याबाहेर, किंवा आठवड्यात २ वेळा साखर ७० च्या खाली.
- नवीन तहान/वारंवार लघवी/वजन घट; पायात बधिरपणा, जळजळ; दृष्टी धूसर.
काळजीवाहकासाठी संदेशसाखर कमी होण्याची (घाम, थरथर, गोंधळ) खूण ओळखा आणि १५ ग्रॅम साखर तयार ठेवा; बेशुद्ध रुग्णाला तोंडाने काही देऊ नका, 112 ला फोन करा.
रोजची कामे
- ठरलेल्या वेळी साखर मोजा आणि आलेखात नोंदवा.
- औषध/इन्सुलिन वेळेवर आणि योग्य डोसमध्ये; जेवण वगळले तर इन्सुलिनचा डोस डॉक्टरांना विचारा.
- इन्सुलिन: न उघडलेले फ्रिजमध्ये; वापरातले खोलीच्या तापमानात; इंजेक्शनची जागा रोज बदला; सुई एकदाच वापरा.
- रोज पाय तपासा.
- घरात ग्लुकोज/साखर कायम तयार ठेवा.
साखर कमी होण्याची खूण ओळख
- अचानक घाम, थरथर, भूक, चक्कर, वर्तन बदल (विशेषतः वृद्ध/झोपेत: भयानक स्वप्ने, घामाने भिजणे).
- साखर मोजता आली नाही तरी लक्षणे असतील तर आधी गोड द्या, मग मोजा.
त्याच दिवशी डॉक्टरांना फोन
- साखर सलग ३०० च्या वर, उलट्या, जेवण बंद, किंवा जखम काळी/गरम/वास.
- वारंवार साखर कमी होणे (रात्रीही).
Clinician summaryIndividualise HbA1c target (<7 % typical; 7.5–8.5 % in frail/older), choose agents by comorbidity (ASCVD, HF, CKD) and cost, avoid hypoglycaemia, screen for complications, treat BP/lipids, and use sick-day rules.
Diagnosis
- FPG ≥126, 2-h OGTT ≥200, HbA1c ≥6.5 %, or random ≥200 with symptoms; confirm unless unequivocal.
- Prediabetes: FPG 100–125, 2-h 140–199, HbA1c 5.7–6.4 % (consider Asian-Indian risk; metformin may be considered in high-risk).
- Type 1/LADA or DKA: ketones, C-peptide/antibodies when atypical.
Therapy outline (T2DM)
- Lifestyle + metformin first-line unless contraindicated (eGFR <30 stop; reduce <45).
- ASCVD/high risk: GLP-1 RA or SGLT2i with proven benefit; HF/CKD: SGLT2i (eGFR thresholds per label); CKD with albuminuria: ACEi/ARB.
- Add sulfonylurea/DPP-4i/pioglitazone/acarbose as per cost, hypoglycaemia risk and weight; early insulin if HbA1c >10 %, symptomatic or catabolic.
- Statin for most adults ≥40 y; BP target <130/80.
- Brands, combinations and monitoring: Diabetes Drug & Pathway Guide.
Complications and safety
- Annual: retinal exam, foot exam (monofilament), urine ACR, eGFR, lipids; vaccines (influenza, pneumococcal, hepatitis B, COVID per local policy).
- SGLT2i: euglycaemic DKA risk – hold during acute illness/surgery; genital infections.
- Sulfonylurea/insulin: hypoglycaemia – educate, review doses in elderly/CKD.
- Elderly: simplify regimen, relax target, assess cognition/function; elderly doctor tool.
माझा साखर आलेखही नोंद फक्त तुमच्या ब्राउझरमध्ये राहते (कुठेही पाठवली जात नाही). डॉक्टरांना दाखवण्यासाठी Print किंवा Save करा.
आलेख
| तारीख | mg/dL | प्रकार |
|---|
स्रोत (Sources): ADA Standards of Care in Diabetes (latest annual edition); RSSDI–ESI Clinical Practice Recommendations (India); ICMR-INDIAB guidance; WHO diabetes fact sheet; NICE NG28. मात्रा लेबलनुसार. आकडे व शिफारशी मूळ स्रोतांशी ओळ-ओळ जुळवून पडताळणी बाकी.
तपासले: प्रलंबित – डॉ. कुलकर्णी · आवृत्ती: नोव्हेंबर 2026 (मसुदा)
तपासले: प्रलंबित – डॉ. कुलकर्णी · आवृत्ती: नोव्हेंबर 2026 (मसुदा)